مقاله ( محمد باسوتی )

تعریف و طبقه بندی کالاهای خطرناک:

هر ترکیب و مخلوطی که گرمای آغازش آن کمتر از J/g 500 و یا اکسیژن بالانس آن به صفر نزدیک باشد چون حساسیت افزایش و پایداری کاهش می یابد، باید به دیده احتیاط به آن نگریسته شود و در حمل و نقل آن مراقبت بیشتری انجام گیرد. این مسئله می تواند راهنمای خوبی برای پیش بینی درجه خطر یک ماده انفجاری باشد.

خطرات مربوط به کار با سیستم های انفجاری بالقوه با مقدار انرژی آزاد شده متناسب است و چون سینتیک واکنش ها غیر قابل پیش بینی هستند. تمایل سیستم جدید به واکنش های انفجاری باید مشخص شود و حساسیت سیستم با استفاده از تست های ضربه، اصطکاک، شوک و تخلیه الکتریکی و همچنین حساسیت به گرما یا دماهای بالا را با استفاده از آنالیزهای گرمایی ارزیابی نمود. [1]

مواد خطرناک عبارت اند از مواد یا محصولاتی که موقع جابجایی، عملیات بارگیری، تخلیه یا نگه داری ممکن است باعث انفجار، آتش سوزی، خرابی تجهیزات فنی و یا خرابی سایر بارها و نیز مرگ، آسیب، مسمومیت، سوختگی ناشی از تشعشع و یا بیماری انسان و حیوان گردد. [2]

کالاهای خطرناک از لحاظ خطر توسط دو پارامتر اصلی تقسیم بندی می گردند:

درجه خطر

کلاس خطر

درجه خطر:

ازآنجائیکه ایمنی را می توان به منزله نظم و ترتیب توصیف کرد، تعریف درجه خطر می تواند احتیاط لازم را برای جلوگیری از خطراتی معین کند که برای حمایت از پرسنل و دستگاه ها دارای اهمیت زیادی می باشد بعبارتی دیگر درجه خطر تعیین کننده خطرناک بودن بسته می باشد که بصورت کلی زیر دسته بندی می شوند:

کالای خیلی خطرناک  Packing Group 1 (PG І)

کالای دارای خطر متوسط (PG ІІ) Packing Group 2

کالای با خطر کم    Packing Group 3 (PG ІІІ)

کلاس خطر:

کلیه کالاهای خطرناک به 9 گروه تقسیم بندی می شوند:

مواد منفجره

گازها

مایعات آتشگیر

جامدات آتش گیر

اکسیدکننده ها و پراکسیدها

سموم و مواد مسری

مواد رادیواکتیو

مواد خورنده

متفرقه  [2،3]

 کلاس 1: مواد منفجره و فرآورده های حاوی مواد منفجره

مثل مواد منفجره حساس نظیر آزيد سرب، فولمينات جيوه، هگزوژن، اکتوژن، پيشرانه ها، مواد پيروتكنيك، آتشزنه‌ها، چاشني‌ها ، فيوزها و غیره.

مهمات و مواد منفجره داراي تنوع زيادي هستند و از جهات مختلفي شبيه هم هستند. يكسان بودن شعاع خطر يكي از وجوه اشتراك مي‌باشد به عبارت ديگر چنانچه برخي از انواع مهمات و مواد منفجره در معرض آتش‌سوزي و انفجار قرار گيرند داراي عكس‌العمل مشابهي خواهند بود. اين عكس‌العمل مبناي تقسيم بندي آنها بر اساس خطرات مي‌باشد. اين بدان معني نيست كه مهمات يك گروه را مي‌توان با يكديگر حمل و نقل يا انبارداري كرد بلكه منظور اين است كه يك گروه خاص مهمات در حوادث وضعيت‌هاي مشابهي به وجود مي‌آورند. [3]

بر اساس استاندارد DOT (Departmen of Transportation) مواد منفجره به شش طبقه تقسيم مي‌شوند:

کلاس1.1: این دسته از خطر انفجار توده ای داشته و چنانچه یک یا قسمتی از آن منفجر شود، همه آن منفجر می گردد.

کلاس1.2: این دسته از مواد خطر پرتاب شوندگی دارند ولی خطر انفجار توده ای ندارد.

کلاس1.3: این دسته از مواد داراي خطر آتش گرفتن دارند و دارای خطر جزئی انفجار و پرتاب تركش يا هر دوي آنها مي‌باشند.

کلاس1.4: موادي كه خطر انفجار توده‌اي كمي دارند و اثرات انفجاري آنها محدود به بسته‌بندي است و خطر پرتاب تركش ندارند. يك حريق خارجي نمي‌تواند موجب انفجار آني كل محتويات يك بسته از اين مواد شود.

کلاس1.5: داراي خطر انفجار توده‌اي، ولي بسيار غير حساس هستند به‌طوري كه در شرايط نرمال احتمال كمي وجود دارد كه آغازكننده و يا تبديل كننده حريق به انفجار باشند.

کلاس1.6: مواد فوق‌العاده غير حساس كه خطر انفجار توده‌اي ندارند و احتمال آغاز يا انتشار حادثه توسط آنها ناچيز است. [3،4]

کلاس 2: گازهای متراکم، مایع و یا حل شده تحت فشار

مثل هوای متراکم، آرگون متراکم، نئون متراکم، ازت متراکم، اکسیژن متراکم، اتان، پروپان، پروپیلن، سیکلو پروپان، بوتان، سیکلو بوتان و غیره.

گازها نیز به سه کلاس فرعی تقسیم بندی می شوند:

آتشگیر

غیر آتشگیر

سمی

 کلاس 3: مایعات قابل اشتعال

مثل پنتان مایع، نفت خام، الکل های قابل اشتعال، بنزین اتومبیل، تولوئن، سیکلو هگزان، کتون ها، استرها و ...

مایعات از لحاظ درجه خطر در جدول (1) طبقه بندی شده اند:

مثل کبریت، ورقه های نازک نیتروسلولز، گوگرد، فسفر سفید و زرد، ذغال فعال، مواد پلاستیکی با منشاء نیتروسلولز و غیره.

مواد جامد به سه کلاس فرعی زیر تقسیم بندی می شوند:

جامداتی که با اصطکاک آتش می گیرند

جامداتی که خود به خود آتش می گیرند

جامداتی که در مجاورت با آب و رطوبت آتش می گیرند.

کلاس 5: مواد سوختنی از جمله اکسیدها و پراکسیدهای آلی

مثل تری متیل سیکلو هگزان، پراکسید متیل اتیل کتون، دی بنزوئیل پراکسید، استیل استون پراکسید و غیره.

این دسته از مواد در دو کلاس فرعی جای می گیرند:

مواد اکسیدکننده

پراکسیدهای آلی

کلاس 6: مواد سمی 

مثل سیانید هیدروژن، متیل ایزو سیانات، آکرولئین، متیل هیدرازین، نیتریل های سمی، وینیل پیریدین ها، آنیلین، بنزونیتریل، بنزوکینون، فنول جامد و غیره.

مواد سمی در دو کلاس فرعی تقسیم بندی می شود:

سموم

مواد مسری

کلاس 7: مواد رادیواکتیو

مثل اورانیوم طبیعی یا تهی شده یا غنی شده، اورانیوم، هگزا فلوئورید توریوم فلزی، نیترات توریوم جامد و غیره.

کلاس 8: مواد سوزآور و خورنده

مثل اسید کلریدریک، اسید سولفوریک، اسید فسفریک، اسید نیتریک، آمونیاک، هیدروکسید سدیم، هیدروکسید پتاسیم، هیدروکسید آمونیوم، و غیره

کلاس 9: سایر مواد و فرآورده های خطرناک

مثل دی فنیل پلی کلره، آزبست قهوه ای یا آبی یا سفید، باطری های لیتیمی و غیره. [3]

Refrences:

[1] - لاریجانی، زهره. "ایمنی در حمل و نقل کالاهای خطرناک توسط راه آهن" واحد کارشناسی مرکز تحقیقات راه آهن.

- [2]L.H. Ringdahl  "Principles and practice in occupational safety" Safety analysis, Second Edition, (2001).

health - Storage, transportation and handling of explosives'' Second Edition (2003)

- [3] Eugene Meyer, “Chemistry of Hazardous Materials” Fourth edition (2005).

 - [4]IMAS 10.50, Incorporating amendment number 1&2 " Safety & occupational